Mindst 11 omkom under et selvmordsangreb i Istanbuls turistcentrum, Sultanahmet. Adskillige turister blandt de dræbte og sårede. Præsident Erdogan har bekræftet, at gerningsmanden er fra Syrien.
Berlingske: http://m.b.dk/globalt/selvmordsbombe-rammer-istanbuls-turistcentrum
Direktoratet for Religiøse Anliggender i Tyrkiet har udsendt en fatwa om, hvor intime forlovede par kan tillade sig at være. Det frarådes blandt andet at holde sin partner i hånden.
Læs artiklen på Berlingske på link: http://www.b.dk/globalt/tyrkiet-diskuterer-hvad-kaerester-maa
Atlas Magasin 8. aug. 2015
En nylig rapport fra Human Rights Watch viser, at op imod 480.000 syriske flygtningebørn ikke har adgang til undervisning på tyrkiske skoler. Det tyrkiske uddannelsessystem blev taget på sengen og kan ikke hamle op med strømmen af unge. Syriske familier må derfor ty til alternative og ofte religiøse skoler, som er finansierede af de arabiske golfstater
Læs artiklen her: http://atlasmag.dk/samfund/udland/religiøse-skoler-tager-over-når-flygtningesystemet-svigter
Den nye tyrkiske regering der består af AKP alene, blev stiftet blot fem dage siden tirsdag den 24. November. Den nye regering har startet første uge med at skyde et russisk jet-fly ned, fængsle to prominente journalister, melde udgangsforbud i flere kurdiske provinser og ikke mindst bevidne likvideringen af anerkendt kurdisk menneskerettighedsjurist.
Istanbul 28/11/2015
Klokken er 18.45, folk strømmer så småt til ved pladsen i Kadıköy. De store demonstrationer i Istanbul tager altid form ved Taksim-plads, men på den asiatiske del af byen er demonstrations-centrummet lige ved siden af ’tyr’-statuen i Kadıköy. Det er hovedsageligt unge aktivister der forbereder demonstrationen, cirka tyve af dem har veste på hvor der står ’Halkevleri’, en NGO der har eksisteret i Tyrkiet siden 1932. De er i dag samlet for blandt andet at kritisere regeringens efterhånden korte lunte både hvad angår ytringsfrihed og pressefrihed. Men demonstrationen har ændret indhold med likvideringen af den kurdiske topadvokat Tahir Elci. Siden det første valg den 7. Juni har den kurdiske regionen været præget af en genetableret konflikt mellem tyrkiske sikkerhedsstyrker og kurdiske YDG-H. Konflikten har indtil videre dræbt omkring 200 civile ifølge Human Rights Association i Tyrkiet. De hundredevis af dræbte civile og den uopklarede likvidering af Elci kommer minder befolkningen i den kurdiske region om de såkaldte mørke 90’ere, hvor mord på prominente kurdere var en daglig nyhed.
Aktivisterne danner menneskekæde omkring demonstranterne og kropsvisiterer samtlige der vil med ind i mængden. Selvkontrol på trods af at der står omtrent 100 politimænd med våben og vandkanoner lige overfor. Venstreorienterede og kurdiske forsamlinger som denne, er efterhånden vant til at politi og sikkerhedsfolk er mere til skade end gavn, ofte ender disse demonstrationer med vandkanoner og tåregas. Efter at ISIS angreb en fredsdemonstration i Ankara hvor over 100 personer mistede livet, stoler de unge aktivister ikke længere på at staten beskytter dem, derfor varetager de selv deres sikkerhed. ”Politiet viser sig atter for at minde folk om politivold og derfor skræmme folk væk fra demonstrationen”, siger en dame fra mængden.
Omkring 100 politimænd på vagt overfor demonstranterne i Kadiköy. Foto: Sultan Coban”Vi havde oprindeligt planlagt denne her demonstration for flere dage siden, for at kritisere regeringens Rusland-politik i forbindelse med nedskydningen af det russiske jetfly. Men inden længe blev journalisterne Can Dündar og Erdem Gül fængslet så vi blev nød til at ændre indhold igen, men så i dag timer inden vores demonstration hører vi at fredsmægleren Tahir Elçi er blevet likvideret, derfor er vi i dag samlet for at mindes ham og fordømme morderne bag” siger 27-årige aktivist Cihan Uyanik fra ’Halkevleri’. Uyanik peger på at der siden det første valg den 7. Juni er der sket så mange forfærdelige hændelser i Tyrkiet, at det er svært at følge med og organisere demonstrationerne.
Demonstranter i Kadiköy råber slogans imod likvideringen af kurdiske jurist Tahir Elci. Foto: Sultan CobanDemonstranterne har skilte i hånden hvor der står ”Tahir Elçi er udødelig” og ”Vi er alle Tahir Elçi”. Sidste sætning er et slogan, der senest blev brugt, da den armenske journalist Hrant Dink blev likvideret foran sin avis AGOS i Istanbul. I dag oplevede tyrkerne et deja-vu, da den kurdiske Elçi blev likvideret på åben gade og mens kameraerne sendte live i sin hjemby Diyarbakır, hvor han holdt et pressemøde. Elçi der i øvrigt var formand for Sammenslutningen af Advokater i Diyarbakir, opfordrede de tyrkiske sikkerhedsstyrker og den kurdiske oprørsbevægelse PKK til at ligge våbnene fra sig og til at vise omhu til de mange historiske arv i Diyarbakır, som i de sidste par måneder er blevet udsat for groft hærværk grundet den genopblussede konflikt mellem PKK og tyrkiske sikkerhedsstyrker. Videooptagelser viser hvordan Elçi’s fredstale bliver afbrudt af skud, hvorefter han forvirret bukker sig. På næste billede ligger Elçi på jorden med et blodpøl ved hovedet, formentlig død på stedet.
Var et offer siden kontroversiel udtalelse
Regeringsvenlige tyrkiske medier såsom Sabah, Star og Yeni Safak var hurtige til at formidle likvideringen som, at Elçi blev myrdet af PKK affilierede millitanter. Andre medier – heriblandt flere internationale – beskrev hændelsen som, at Elci blev fanget i et krydsild mellem PKK-afillierede YDG-H og tyrkisk politi. Om end det stadig er uklart hvem der står bag den tragiske handling, peger videooptagelser og vidner på, at der er tale om skud fra en sniper tilhørende tyrkiske sikkerhedsstyrker. Obduktionsrapporten viser, at det enkelte skud der dræbte Elçi starter fra nakken af og går ud fra hans venstre øje. Elçi var et højt respekteret og elsket navn i kurdiske kredse. Han var samtidig formand for Juristrådet i Diyarbakır og var en af de fremtrædende fredsmæglere, som formåede både at kritisere den tyrkiske sikkerhedspolitik, men også kurdiske PKK. Elçi kom for alvor i søgelyset så sent som den 20. Oktober 2015, hvor han blev anklaget for at føre terrorpropaganda. Anklagen var grundet i et debatprogram Elçi deltog i på CNN-Türk, hvor han ytrede at ”PKK ikke er en terrororganisation, men en bevæbnet politisk organisation med et politisk vision”. Ytringen bragte Elçi i fængsel, han blev dog løsladt to dage efter med en fortsat kørende dom mod ham. Det var også denne ytring, der medførte adskillige dødstrusler mod Elçi fra højreorienterede nationalistiske grupper. I den seneste tid afslørede Elçi overfor internationale som nationale medier, at han var klar over at han er et mål for højre nationalister i landet og truet på livet grundet sine kontroversielle holdninger.
90’erne om igen?
Likvideringen af kurdiske Elçi kommer blot to dage efter, at to prominente journalister fra den tyrkiske avis Cumhuriyet (Republikken) blev fængslede. Fængslingen skyldes en nyhedsartikel, som Dündar skrev for fire måneder tilbage. I artiklen afslører Dündar med dokumenter og billeder en i forvejen kendt sag om den tyrkiske efterretningstjeneste, der med lastbilskonvojer fragtede våben til islamistiske grupper i Syrien. Sagen var forinden den afslørende artikel lukket af præsident Erdoğan, der påstod at våbnet ikke var til islamister, men derimod til türkmenske oprørsgrupper. Anklageren af Dündar og Gül er også selveste præsident Erdoğan. Arresteringen af journalisterne og seneste likvidering af Tahir Elçi tilsammen med den genstartede konflikt i den kurdiske region, minder atter folk om 90’ernes Tyrkiet. De berygtede 90’ere handler om stærk censureret presse, der kun skulle tjene regeringens interesser. Men 90’erne handlede også om uopklarede mord på prominente kurdiske og venstreorienterede politikere, intellektuelle og aktivister, samt likvideringer på åben gade af vigtige journalister såsom Uğur Mumcu og Metin Göktepe. Den seneste udvikling i Tyrkiet må derfor læses øjemed de mørke 90’ere. Siden AKP-regeringen kom til magten i 2002 har landets mediesektor gennemgået adskillige slag på ytringsfriheden og Tyrkiet har ifølge CPJ toppet med flest antal fængslede journalister verden over to år i træk (2012 og 2013). Hvor de oppositionelle journalister i 90’erne blev likvideret, bliver de i dag fængslede, ofte ved personlig anklage fra højtstående regeringspolitikere. En undtagelse er armensk-tyrkiske journalist Hrant Dink, der trods sine dialogfremmende ytringer blev likvideret af en tyrkisk nationalist med links til det tyrkiske sikkerhedsvæsen. Likvideringen af kurdiske Tahir Elçi minder både tyrkerne om mordet på Hrant Dink i 2008, men den trækker især på den kollektive hukommelse omkring 90’erne, hvor kurderne bl.a. bevidnede mordet (i 1992) på den højtelskede kurdiske forfatter og filosof Musa Anter, også myrdet i Diyarbakır. Diyarbakir er den største kurdiske by i Tyrkiet, og bliver af millioner af kurdere betragtet som politisk hovedstad for et kommende kurdisk selvstyre. Det er også en af de byer i det kurdiske Tyrkiet, hvor politisk aktivitet og ideer om selvstyre har stærke udfoldelsesmuligheder. Det har byen også betalt høje priser for især op igennem 90’erne, blandt andet med sin rekord på fængslede, torturerede og likviderede politikere, intellektuelle, forfattere mm. Forskellen i dag er at disse fængslinger og likvideringer er så tætte på via sociale medier, hvorfor der i dag er flere der tror på voldeligt overgreb fra statens side, i modsætning til 90’erne hvor volden af den vestlige del af landet blev opfattet som terrorbekæmpelse. Bemærkelsesværdigt er at nuværende præsident Erdogan selv fordømte 90’erne og lovede den tyrkiske befolkning fred, stabilitet og aldrig igen mørke tider som 90’erne. Ved AKP’s valgkampagne op til valget den 1. November sagde statsministeren Davutoglu, at hvis ikke AKP dannede regering alene, så kunne den kurdiske region se frem til en tilbagevending til 90’erne med uopklarede mord.
En demonstrant med billede af Elci. Foto: Sultan CobanTilbage i Kadıköy ved demonstrationen mod likvideringen af Elçi taler jeg med en af de fremmødte Metin Beyazsu, der har et billede af Tahir Elçi hængende på jakken, ”det er ikke længere statsmord på enkelte personer som vi så det i 90’erne, i dag bevidner vi massemord (Diyarbakır, Suruç, Ankara). Metin’s veninde tilføjer: ”men vi (kurdere) er vant til at dø, vi har intet at miste, vi står stærkere end nogensinde og angreb som disse kan på ingen måde svække os.”
Tahir Elçi blev begravet i Diyarbakır søndag den 29. November. Der var hundredetusindvis af fremmødte.
Tyrkiet er på vej mod genvalg den 1. November, blot 147 dage efter valget den 7. Juni 2015. Men civilbefolkningen har aldrig været så usikre på valget og landets sikkerhedssituation. Op imod 60% af Tyrkiets vælgere mener, at landet generelt er på vej ned ad bakke.
Kolossale plakater af Ahmet Davutoğlu – den tyrkiske statsminister og partiformand for AKP – hænger i samtlige bydele af megapolen Istanbul. Ved de større bycentre har de forskellige politiske partier telte eller stande, hvor vælgere kan komme og få tyrkisk the og politisk propaganda. Partibygningerne er ligeledes pyntet med flag, der repræsenterer partierne. Men det oser langt væk fra af valg i Tyrkiet. Hvor en gennemsnitlig tyrk under almindelige omstændigheder ville brække sig over valgkampagner og valgsange en uge op til valget, idet valgstart allerede starter året inden, kan man i dag ikke ane valgstemningen. En nylig meningsmåling foretaget af Metropoll viser, at op imod 60% af de tyrkiske vælgere synes, at den generelle situation i landet er dårligt. Ligeledes mener vælgerne i meningsmålingen at landet nuværende største problem er terror.
For første gang i tyrkisk historie, går landet til valg igen med så kort mellemrum. Tyrkiet gik til valg den 7. Juni, hvor det største parti AKP fik knap 41% af stemmerne. Trods partiet forblev det største parti efter 13 år som regeringsparti, havde det ikke mandater nok til at regere alene. AKP’s mislykkede koalitionsforsøg med de tre andre partier kombineret med præsident Erdoğan, der gang på gang understregede behovet for et genvalg, skal Tyrkiet til valg igen kun 147 dage efter valget i Juni. Udsigterne for at resultaterne ændrer ved genvalget ser minimal ud. Flere tyrkiske meningsmålinger påpeger, at valgresultaterne den 1. November stort set bliver identiske med dem i juni. Det betyder at AKP atter må søge koalition med mindst én af de tre andre partier. Landet har dog en række tunge problemer på dagsordenen der lige nu fylder mere end valget lige rundt om hjørnet.
Opildnet konflikt påvirker vælgerne
Tavsheden skyldes blandt andet den eskalerede konflikt mellem kurdiske PKK og de tyrkiske militærtropper, der siden valget i juni har kostet hundredevis af civile livet i landets kurdiske region. Konflikten eskalerede op til valget den 7. Juni, hvor især regeringspartiet AKP, samt præsident Erdoğan offentligt hånede det pro-kurdiske HDP for at være det legale arm af PKK. Siden valget den 7. Juni, har HDP været udsat for tre massive terrorangreb begået af ISIS-affilierede selvmordsbomber. Samtlige angreb har været rettet mod demonstrationer og sammenkomster organiseret af det pro-kurdiske parti HDP (Folkets Demokratiske Parti) i samarbejde med andre venstreorienterede organisationer. Udover terrorangrebene har HDP både op til og siden sidste valg i Juni endvidere været udsat for hundredevis af voldsattentater.
”Fysisk har volden været på vores partimedlemmer, frivillige og de adskillige brandattentater på vores partibygninger tværs over landet. Psykisk handler volden om den smædekampagne ført af regeringen med præsident Erdoğan i spidsen, der konstant kalder vores parti for en terrororganisation, når en statsleder ytrer sig på den måde, er det umuligt ikke at påvirke vælgerne”, siger HDP’s medformand i Istanbul Cesim Soylu.
Kun få dage efter mit interview med Soylu, viste denne fysiske vold sig massivt ved den HDP-arrangerede demokrati og fredsmarch i Ankara den 10. Oktober. To selvmordsbomber der hævdes at være affilieret til ISIS, sprang op imod 100 civile i stumper. Angrebet i Ankara er siden blevet beskrevet som det værste terrorangreb i Tyrkisk moderne historie. På sociale medier er angrebet og dagen blevet døbt ”blodige lørdag”. Angrebet i Ankara er det tredje terrorangreb mod en HDP-organiseret forsamling siden den 7. Juni. Senest døde 31 unge venstreorienterede aktivister i Suruç, grænsebyen til Kobane i Nordsyrien, også ved en ISIS-affilieret selvmordsbombe. Siden har HDP’s medformand Selahattin Demirtas beskyldt AKP-regeringen for at have ansvar for angrebet, bl.a. ved ikke at tage sikkerhedsforbehold i hovedstaden, på trods af at HDP’s demonstrationer siden valget i juni har været angrebet flere gange. Efter angrebet i Ankara har HDP og det Republikanske Folkeparti CHP besluttet sig for at føre valgkampagne i form af folkemøder og demonstrationer, for at ære ofrene af Ankara-angrebet. Regeringspartiet AKP og det Nationalistiske Aktionsparti MHP fortsætter deres valgkampagner.
Ekstraordinær situation i den kurdiske region
Den tilspidsede situation i den kurdiske region, har især vist sig ved oprettelsen af de såkaldte ’undtagelsestilstande’ i specifikke kurdiske byer og provinser, som minder mest om Tyrkiet anno 90’erne. Undtagelsestilstanden har bl.a. betydet at indgangene til disse specifikke byer har været kontrollerede af tyrkiske specialstyrker eller militær. Endvidere har det betydet udgangsforbud i flere område i flere dage, heriblandt Cizre. Udgangsforbuddet i Cizre den fjerde september, varede i otte dage. Groteske billider af civile kurdere, der hævdedes dræbte af snipers florerede på de sociale medier. Blandt andet billedet af tiårige Cemile, der blev offer for et militærholdt sig indendørs på grund af udgangsforbuddet. Cemile kunne ikke begraves grundet forbuddet, i 40 graders varme Cizre måtte moren derfor opbevare liget i en deepfreeze-fryser, indtil udgangsforbuddet blev ophævet.
Disse såkaldte ’sikkerhedsforanstaltninger’ gør sig også gældende op til og under genvalget den 1. November, hvor flere kurdiske byer er tegnet ind i særlige sikkerhedszoner. Det betyder at borgerne ikke længere kan stemme på nærmeste valgsted, men at alle valgsteder bliver samlet under ét eller et par sted. Dette er tilfældet i Cizre, hvor hele 93 valgurner er blevet flyttet til bestemte valgsteder. Dette er på trods af, at den tyrkiske valgkommission YSK har lagt veto an mod flytning af valgurner i landet. Ifølge den tyrkiske regeringen vil undtagelsestilstanden i Østtyrkiet øge de tyrkiske sikkerhedsstyrkers kontrol over området og samtidig forhindre at PKK vil påvirke valget. Det parti der bliver mest berørt af denne ekstraordinære valgsituation er pro-kurdiske HDP, som har sine kernestemmer i den kurdiske region. Medformand for HDP i Istanbul Cesim Soylu siger om sikkerhedsforanstaltningerne, som kun gør sig gældende i de kurdiske områder, at de er tænkt for at forhindre vælgerne i at stemme, hvis de bor i landsbyer langt væk fra det eneste valgsted. Soylu siger også at motivet uden tvivl er for at holde HDP under spærregrænsen på 10%. ”Den eneste grund til at Tyrkiet går til valg igen, er fordi præsident Erdoğan ikke kunne tolerere demokratiets sejr, hvor kurderne fik hele 81 mandater i parlamentet, som betød at AKP ikke længere kunne regere som eneparti”, siger Soylu.
Den seneste meningsmåling fra Metropoll viser, at 50,6% af de adspurgte definerer disse sikkerhedszoner som uretfærdige, mens 35,7 mener at det er ok, resten af de adspurgte har ingen holdning til det. Enhedslistens udenrigsordfører Nikolaj Villumsen der for nyligt har deltaget i Europarådets før-valgobservation frem mod det tyrkiske parlamentsvalg, er skeptisk omkring det kommende valg og valgresultaterne fra især de kurdiske områder med undtagelsessituationen. ”Situationen i Tyrkiet er lige nu meget tilspidset. Store dele af de kurdiske områder er i undtagelsestilstand, og det er usikkert om det overhovedet vil være muligt at gennemføre valgobservationer i hele den sydøstlige del af landet. Samtidig fængsles journalister og regeringskritiske medier angribes. Det begrænser mulighederne for demokratisk debat og skaber frygt i befolkningen”, skriver Villumsen i en pressemeddelelse.
Enhedslisten sender igen i år en delegation af valgobservatører, der skal sikre at valget foregår demokratisk, især i den østlige del af landet hvor der er stor risiko for militær intervention. Også andre OECD lande sender observatører til Tyrkiet den 1. November.
Tyrkiet har atter lagt et valg bag sig, denne gang med et historisk resultat på mange måder. Siden AKP med den nuværende præsident Recep Tayyip Erdogan kom til magten i 2002, har valgurnerne vist uændrede resultater. AKP vandt gang på gang med procenter nok til at danne regering helt alene. Det mest overraskende var det resultat AKP fik ved det kommunale valg i 2014, kort tid efter AKP’s mægtige korruptionsskandale den 17. december 2013. Skandalen som tre AKP ministre samt statsminister Erdogan og hans søn Bilal var en del af, men som de uden besvær sneg sig ud af ved at anholde samtlige politichefer, betjente, dommere og anklagere, der havde fået skandalen i medierne. At korruptionsskandalen kom frem i medierne skete takket være partiets konflikt med den social-religiøse Gülen-bevægelse, som tidligere var AKP’s vigtigste alliancepartner. Derfor var det især overraskende, at AKP ved valget i 2014 gik frem i procenter på trods af konflikten med Gülenisterne. Dette viste, at Gülen-bevægelsen slet ikke er magtfulde og talstærke nok til at bestemme udfaldet af valg i Tyrkiet til trods for indflydelsesrige folk og ministre på betydningsfulde poster.
Valgresultaterne af det kommunale valg i 2014 viste også, at på trods af korruptionsskandalen, valgte AKP vælgerne atter at stemme på AKP på grund af et økonomisk styrket Tyrkiet. Til gengæld så vi i dette valg, at de kurdiske vælgere er en afgørende faktor i det politiske spil. Da AKP i 2005 lancerede demokratiseringspakken, der på sigt skulle sikre landets kurdiske minoritet, satte millioner af optimistiske kurdere deres kryds ved AKP i 2007. Udfaldet af demokratiseringsprocessen og fredsforhandlingerne med det pro-kurdiske parti DTP/BDP (i dag HDP) nåede ingen betydningsfulde vegne og tonen fra regeringens side blev mere og mere autoritær for hver år, der gik med AKP. Denne autoritære tilgang viste sig især ved Gezi-optøjerne i 2012, da regeringen slog hårdt ned på unge demonstranter, der var trætte af regeringens byggevanvid, hensynsløshed og autokrati dikteret af én mand – Erdogan. Ikke mindst Erdogans tid som Tyrkiets præsident har vist, at han har blod på tænderne og vil gøre alt, hvad han kan for at konsolidere sin magt. Senest ved at være fortaler for et præsidentielt system i Tyrkiet. På trods af at præsidenter i Tyrkiet giver deres ed på at være politisk neutrale, var Erdogan hver eneste dag i valgkampagnen op til 7. juni ude og holde valgtaler, for med egne ord at få ”mindst 400 mandater” til AKP i det kommende parlament. En handling, der vakte stor opsigt hos oppositionspartierne CHP, MHP og HDP. Sidstnævnte anlagde adskillige anmeldelser mod præsidenten, for at have overtrådt objektivitetskravet, men de blev alle afvist af YSK (Det Øverste Valgråd).
HDP gik til valg ved først og fremmest at favne samtlige etniske minoriteter samt andre udstødte grupper i samfundet i et samarbejde med LGBT-grupper, NGO’er, menneskerettighedsorganisationer, dyrerettighedsaktivister mm. Endvidere har HDP bestræbt sig på at bruge en mildere retorik med formand Selahattin Demirtas i spidsen. Han er nærmest gået hen og blevet et popidol på de sociale medier. Ipsos undersøgelse efter valget viser også, at Demirtas som leder har påvirket 39% af de, der satte krydset på HDP. Demirtas charme, partiets løfter, diversiteten blandt kandidaterne samt partiets kvindekvote, gjorde HDP til et attraktivt alternativ, ikke kun for deres kurdiske kernevælgere, men også folk i metropolerne som Istanbul, Izmir og Ankara. HDP vandt et historisk valg med 13,1% af stemmerne, på trods af den udemokratiske (en af verdens højeste) spærregrænse på 10%. Det betyder, at HDP for første gang vinder valget som et parti, hvor de førhen stillede op med løsgængere. En af de mærkesager HDP gik til valg på var, at de som parti ville knække det flertal AKP’s blokpolitik har haft de sidste 12 år og dermed har regeret alene. Endvidere blev Demirtas’ korte kongrestale til sit partis medlemmer i slutningen af maj vurderet meget højt, det var der, hvor han sagde: ”Jeg vil fortælle hr. Erdogan med en enkelt sætning, at vi ikke vil tillade dig at blive præsident, vi vil ikke tillade dig at fungere som præsident, vi vil ikke tillade dig at være præsident!” Demirtas refererede naturligvis til det præsidentielle system, som Erdogan ønskede for at konsolidere sin magt og dermed sætte det parlamentariske system ud af spillet. For at lovændringen for det præsidentielle system kunne træde i kraft, havde AKP brug for knap 400 mandater, altså langt fra hvad de har fået. Demirtas fik dermed ret, med de 80 mandater HDP har fået, er AKP’s mandater faldet til 258. Det betyder, at partiet skal danne koalition med et af de tre andre partier, idet et parti minimum skal have 273 stemmer (halvdelen af de i alt 550 sæder i det tyrkiske parlament) for at danne regering alene.
Hvem stemte på HDP?
Det er vigtigt at understrege, at næsten 84% af de vælgerberettigede gik til stemmeurnerne i Tyrkiet den 7. juni. Det er rekorddeltagelse sammenlignet med forrige valg. Adskillige analytikere definerer den høje deltagelse som en reaktion mod AKP og Erdogans hårde tone og passive indsats i fredsprocessen. Valgprognoserne viser, at de op imod 10% af de stemmer AKP har mistet, er fordelt på HDP og MHP, som også er en af de store vindere ved dette valg. Ikke overraskende at det tyrkiske nationalistparti MHP går op i stemmer i en tid, hvor det pro-kurdiske HDP er blevet på populær. På det seneste har vi set flere eksempler på valg i Europa, hvor både venstreorienterede partier og nationalistpartier går frem i stemmer som en reaktion på hinanden.
En undersøgelse foretaget af Ipsos til CNN Türk efter valget viser, at HDP’s vælgere er dem, der har været mest sikre på, hvor de skulle sætte krydse ved stemmeurnerne i løbet af de to måneder op til valget, sammenlignet med vælgerne af de andre partier. Det betyder, at HDP er det parti, der har fremstået mest loyalt og transparent. Valgprognoserne viser også, at det kemalistiske CHP er gået en smule tilbage i stemmer, hvilket vurderes til at være gået til det pro-kurdiske HDP. Under valgkampagnen har der været adskillige kendte navne inden for CHP og blandt kendte skuespillere, musikere, der har opfordret familier, der traditionelt stemmer CHP, til at mindst én pr. ejendom skulle stemme på HDP, udelukkende for at forhindre AKP i at sidde på regeringen alene. Dette har åbnet diskussionen om ’lånte stemmer’. Både HDP’s formand Demirtas og pm Sirri Süreyya Önder har takket for de ’lånte stemmer’ og understreget, at de er klar over, hvorfor de har fået disse stemmer og tager ansvar for dem. Debatten om ’lånte’ CHP stemmer er blevet kritiseret af HDP-kredse, heriblandt pm Altan Tan, der synes det er problematisk, hvis HDP skal føle presset til at leve op til disse ’lånte stemmer’, der ifølge ham ikke er så mange som analytikerne påstår, idet prognoserne tydeligt viser, at CHP kun er gået 1% ned i stemmer, mens størstedelen af HDP’s stemmer kommer fra valgets store taber AKP, der er gået næsten hele 10% ned i stemmer. Faktum er, at AKP på trods af sine 41% og position som det største parti i parlamentet, så har partiet sammenlignet med valget i 2011 ikke fået én eneste stemme mere i nogen som helst byer i Tyrkiet. Det betyder altså, at AKP er gået ned i stemmer i hele landet. Ipsos undersøgelsen viser, at vælgerne ikke synes, at de har set en decideret partiprogram fra AKP’s side, samt at de fandt det utroværdigt at tidligere statsminister Erdogan var ude og samle stemmer til AKP som ’objektiv’ præsident. Dette fremgår meget tydeligt i undersøgelsen fra Ipsos, hvor 90% af HDP, CHP og MHP’s vælgere svarer: ”Jeg synes præsidentens indstilling under valgperioden var problematisk”.
Et andet vigtigt faktum ved HDP’s valgforøgelse vurderes at være Gezi-optøjerne. HDP’s pm Sirri Süreyya Önder sagde i CNN Türk, at de som parti har været de eneste, der forstod og omfavnede ’Gezi-ånden’ og de unges krav ved Gezi-oprøret i 2012, og at dette naturligvis har været med til at give partiet stemmer. De unge oprørere havde sagt nej til, at politisk kontrol var kommet helt ind i privatsfæren og nu også det offentlige rum i form af drikkeforbud, urbanisering i form af at parker laves om til kapitalcentre osv. Den store tillid til HDP viser også, at flere tyrkiske statsborgere er trætte af den dominerende kemalistiske nationalisme som CHP har været fortaler for siden Atatürk grundlagde partiet. CHP har også dæmpet denne retorik, men det har ikke været overbevisende nok for ‘Gezi-vælgerne’.
Sidst har bombeangrebet ved vælgermødet i Diyarbakir den 5. juni, hvor medformand Selahattin Demirtas skulle tale til de kurdiske vælgere haft betydning. Ifølge Ipsos har angrebet også påvirket nogle af de især kurdiske vælgere, der stadig havde været i tvivl op til valget.
Nu står et til de fire partier i parlamentet at danne koalitionsregering, og alt tyder på, at AKP skal bukke sig for adskillige lovændringer både ved en evt. koalition med CHP eller MHP. Det pro-kurdiske HDP har allerede meldt ud, at de som lovet absolut ikke vil danne koalition med AKP, men hellere fungere som et stærkt oppositionsparti. Det nationalistiske parti MHP’s partiformand Devlet Bahceli var også ude allerede ved valgaftenen og sige, at de hellere vil gå til et tidligt valg end at indgå i en koalitionsregering med AKP eller HDP. Tyrkiske valganalytikere peger på vigtigheden af at oppositionspartierne læser vælgerne korrekt, idet det er tydeligt at vælgerne har stemt imod at se AKP i regeringen igen. Derfor vurderes den fornuftigste koalition til at være CHP-HDP-MHP på trods af meget forskellige ideologier.
Vor Frue Kilisesin’de Soykırım anıldı. Foto: Sille Arendt
Günlerden 19 Nisan, Ermeni Soykırımının 100. yılı adına bir haftadır Danimarka’nın çeşitli kiliselerinde ibadetler düzenlendi. Bugün ise Kopenhag’ın en eski ve en gözde kiliselerinden biri olan – ’Vor Frue’ – kilisesinde ibadet yapıldı. Bunun detaylarını kısaca anlatayım sizlere. Kopenhag’ın en işlek caddelerinde konumlanan bu büyük kilisenin ana girişinde ağır silahlı 4-5 polis, kiliseye gelenlerin güvenliğini koruyor. Danimarka’da bu derecede güvenlik önlemlerine aslında çok da alışkın değiliz. Fakat 20 Şubatta, Vor Frue Kilisesi’nden sadece 20 metre uzağında olan Yahudi sinagoguna yapılan terör saldırısından dolayı bir çok etkinlikte güvenlikler arttırıldı. Geçen hafta Kopenhag’daki Ermeni Soykırım heykeli ile bağlantılı olarak, Türk Başkonsolosluğuna yakın bir takım gazetecilerin ve Türk akademisyenlerin, bu heykelin Danimarka’da yaşayan Türkleri şiddetle kızdıracağını söylemesi tabii ki de güvenlik açısından önlemler alınmasını gerektirdi. Kiliseye girerken herhangi bir şahsi güvenlik kontrolü söz konusu değildi, çok rahat girebildik. İçerisi çok kalabalıktı, kilisenin bütün oturma sıraları artı balkon bölgesi doluydu. Tahminimce katılımcıların yüzde ellisi Ermeni, yüzde ellisi de Danimarkalıydı. Kilise mor şeritlerle ve de mor çiçeklerle süslenmişti. Katılımcıların bazıları da mor renkli kıyafetler giyinmişti. Ayrıca katılımcıların çoğu, yakalarına Soykırımın 100. yılının sembolü olan mor ’unutmabeni’ çiçeği broşu takmış veya boyunlarına yine aynı sembolleri taşıyan boyun atkısı sarmıştı.
ISID katliamlarının mağdurları için de dua edildi
Dualar başlamadan önce Ermenistan Büyükelçisi Hrachya Aghajanyan açılışı Soykırım mağdurlarını anarak yaptı. Sonrasında iki çocuk korosu eşliğinde dualar edildi. Korolardan biri Danimarka’nın Haslev Gençlik korosu, ötekisi ise Ermenistan’dan gelen St. Hovhannes Church korosu idi. Danimarkalı çocukların oluşturduğu koro bir ara Ermenice dualar bile etti. Dua aralarında Kopenhag piskoposu Peter Skov-Jakobsen ve Suriye’nin başkenti Şam’dan gelen Ermeni Kilisesi piskoposu Armash Nalbandian konuşmalar yaptı. Duaların bitiminde bir dakikalık saygı duruşu ile Soykırımın mağdurları anıldı ve ruhlarına mumlar yakıldı. Ermenistan’dan gelen korodan bir çocuk kaval eşliğinde Ermenice bir ezgiyi seslendirirken gözyaşlarını tutamayanlar oldu. Kilisede yanımda duran genç bir Ermeni kadın, boynunda mor ’unutmabeni’ çicekli atkısı, kucağında bebeği ve elini tutan eşi ile şarkıya eşlik etti. Agnessa Thvmasian isimli genç kadın daha sonra bana, bu etkinliklerin Danimarka’da yaşayan Ermeniler için onure edici olduğunu ve ayrıca bu vesile ile başka toplulukların da Soykırım hakkında bilinçlenmesine katkı sunduğunu söyledi. ”Benim burada yaşayan Türk arkadaşlarım var, ve hepsi çok duyarlı ve Soykırımın yapıldığını kabul ediyorlar, bizim Türklerle hiçbir sorunumuz yok, sadece Türkiye hükümetine kırgınız” dedi.
Kilisede ölüleri anmak icin mumlar yakıldı. Foto: Sille Arendt
Danimarka’lı piskopos Peter Skov-Jakobsen, kilisede yaptığı konuşmasında sürekli İncil’den örneklerle affetmekten bahsetti, fakat Soykırımla ilgili suskun kalanları şu sözlerle kınadı: ”Çağdaş Türkiye’nin, Osmanlı İmparatorluğunun son yıllarında gerçekleşen Soykırımdan kendini arındırması ne anlama gelir? Hem Türkiye – Ermenistan, hem de Türkiye – AB arasında yepyeni bir dönem açılır. Dünya barışı için büyük bir uzlaşının sinyalini verir. Öylesine güçlü bir sinyal verir ki, Ortadoğu’nun kavgalı uluslarını bile barışa yöneltecek boyutta olur. Dün Ermenistan’da, bugün Suriye’de ve yıllar önce Srebrenica ve Rwanda’da yaşamını yitirenler için birlikte dua edelim.”
Şam’dan gelen piskopos Armash Nalbandian kendi kilise topluluğuna kendi hikayesini anlattı, dedesi bir Soykırım yetimi olarak gelmiş Halep’e. Nalbandian yaptığı konuşmada Türkiye’nin Soykırımı inkar etmeye devam etmesi takdirde, insanlık adına işlenecek suçların önüne geçmeyeceği anlamına geleceğini belirtti. ”Tıpkı Nazilerin Yahudi Soykırımını planladığı zaman Hitler’in: Bakın Ermeni Soykırımından kimse bahsetmiyor, demesi bunun en ciddi örneğidir. Soykırımı ve bunun suçlularını kınamalıyız, gerek mağdurlarının anısına saygı için, gerek olası insanlık suçlarını önlemek adına. Bakın tüm dünya Suriye’de yaşanan katliamlara nasıl da pasif kalıyor.” dedi Nalbandian.
Soykırımı belgeleyen iki Danimarkalı kadın defalarca anıldı
Açılışta Ermenistan Büyükelçisi Aghajanyan, piskopos Skov-Jacobsen ve Nalbandian konuşmalarında ayrı ayrı Soykırımı o dönem yerinde belgeleyen iki Danimarkalı kadın Karen Jeppesen ve Maria Jacobsen’i de andı. Isimleri Ermenistan’da kutsallaşmış olsa da Danimarka’da ve Türkiye’de duymayan çok fazla kişi var. Peki kimdi bu kadınlar?
1876 doğumlu olan Karen Jeppe’den başlayalım. Kendisi bir öğretmen kızıdır ve kendisi de ögretmenlik eğitimi alır. 1902’de Osmanlı İmparatorluğundan dönen Danimarkalı yazar Åge Meyer Benedictsen’in anlatımını dinler. Benedictsen, Osmanlı topraklarında şahit olduğu sefaleti ve perişanlığı anlatır. 1895’te Abdülhamid’in emrini verdiği Soykırımın sefil ve aç bıraktığı Ermeni yetimlerinin hikayeleri Karen Jeppe’yi fazlasıyla etkiler ve kısa süre sonra ’Danimarkalı Ermeni Dostları’ derneğine yardımını teklif eder. Dernek Jeppe’yi 1903’te Urfa’ya gönderir ve burada Almanların Orient-Mission kurumuna ait erkek yetimhanesinde öğretmen olarak görevine başlar. Jeppe kısa sürede bölgenin yerel dillerini öğrenir. Jeppe, bir bacağı öbüründen uzun olduğu için ciddi fiziksel sorunları olmasına rağmen çok da riskli bir dönemde Osmanlı’da insanlara yardım etmeyi seçer. 1915 Soykırıma bizzat şahit olan Jeppe Danimarka’ya olayları mektuplarla iletir, birisinde ölüm konvoylarını şöyle anlatır:
”Ne mutlu ta Urfa’nın Surlarından o sarı kavrulmuş ovalara kadar uzanan, bitmek bilmeyen Ölüm Sokağına şahit olmayana. Ölüm Sokağı tıklım tıklımdı, ama taze yeşeren ağaçlarla değil, insan cesetleri ile doluydu. Çürümenin tüm evrelerinde cesetler vardı. Kimileri, surların tam dışında yenik düşmüş ölüme, coğu da sopalarla vurula vurula bir kaç yüz adım atabilmiş sadece.”
Jeppe Urfa’daki evinin bodrum katında onlarca ermeniyi aylarca saklamayı başarmış. Dağlarda saklanan ermenilere de erzak yardımı sağlamıştı. Soykırımdan iki sene sonra Danimarka’ya dönen Jeppe, dayanamayıp 1920’de bu sefer Suriye’nin Halep kentine gitmiş, ve burada bir yetimhane açarak binlerce ermeni çocuklarına bir gelecek sağlamıştı. Jeppe’nin yetimhanesine, o dönemin Birleşik Milletlerinde komisyon üyesi olması da epey destek sağlamıştı. 1921-27 arası tam 2000 Ermeni kadınının sex kölesi olarak tutuldukları Türk ve Kürt evlerinden kurtarmayı başardı. Yaşı 59 iken 1935’te sıtma hastalığından hayatını kaybetti ve bugünlerde harabe olan Halep Ermeni Mezarlığında defnedildi. Bugün hala Karen Jeppe’nin ismini taşıyan bir okul bulunmaktadır Halep’te.
Karen Jeppe
Maria Jacobsen 1882 doğumlu ve oldukça dindar ve misyoner bir ailenin kızı olarak yetişti. Hemşirelik eğitimini aldı ve üye olduğu misyoner birliği aracılığı ile 1907’de Harput’a gönderildi. Burada bir Amerikan hastanesinde hemşire olarak çalıştı. Jacobsen 1907’de Harput’a geldiğinde ilk olarak Ermenilere yardim etme ve sonrasında onları Protestan mezhepine çevirme umudunu taşıdı. Jacobsen de şahit olduğu Soykırımı gizli bir günlüğe aktardı, bu günlük ölümünden 10 sene sonra bulundu ve Soykırımı belgelemekte önemli yer edindi. Bu günlükte, Jacobsen tanık olduğu ölüm konvoylarını ve çoğu zaman çaresizce insanların nasıl gözü önünde öldürüldüğünü anlatmıştır. Mesela günlüğünde geçen anlatılarından birinde, insanların sistematik bir şekilde ve sadece Ermeni oldukları için ölüme sürüldüklerini detaylıca anlatmıştır. 1917’de Harput’ta bulunan misyonerlerin hepsi geldikleri ülkelere dönmek zorunda kaldığı halde Jacobsen Harput’ta kalıp, binlerce yetim Ermeni çocuklarını gizleyerek kurtarmayı başardı. 1922’de Lübnan’a taşındı, buraya ulaşmayı başaran yetim Ermeni çocukları için Fuglereden (türkçe: kuş yuvası) yetimhanesini açtı. Piskopos Nalbandian’ın da Kopenhag’a gelmeden önce gidip gördüğü Fuglereden yetimhanesi hâla aktiftir ve bir çok ermeni yetimlerini barındırmaktadır. Jacobsen 1960 yılında 77 yaşında vefat etti ve Fuglereden’de defnedildi. Jacobsen’in Soykırım öncesi ve sonrasında günlüğe aktardığı yaklaşık 1000 sayfalık metin mevcuttur. Günlüğün tamamı Ermeniceye 1978’de tercüme edildi, günlüğün İngilizcesi ve Türkçesi ise henüz bulunmamaktadır.
O zamanın konjonktüründe, genç ve bekar kadınların yurtdışına çıkması, özellikle de savaş bölgelerine gitmesi Danimarka’nın geleneksel yapısına ters düşüyordu. Danimarkalı tarihçi Matthias Bjørnlund’a göre Jeppe ve Jacobsen’in, gelenekleri ve tabuları yıkıp, kendi ayakları üstünde durmak isteyen, erkeklerden bağımsız iki kadının iradesi, bir nevi feminist dava olarak da okunmalı.
100 yil geçmesine rağmen hâla korkmak…
Vor Frue Kilisesindeki ibadet sonrasında kilisede ’Ben Ermeniyim’ adında bir fotoğraf sergisi verildi. Sergi’de Fotoğrafcı Sille Arendt Danimarka’da yaşayan Ermenilerin fotoğraflarının yanısıra hayat hikayeleri de anlatıldı. Hemen hemen hepsinin dolaylı bir şekilde Soykırımı yaşamış olmaları ziyaretcileri etkiledi. Kilisenin arka bölümünde verilen resepsiyonda ise şarap ve Ermeni tatları sunuldu ilgililere.
Resepsiyonda Jacobsen’in yetimhanesinde büyüyen Elizabeth Malakian ile tanıştım. Malakian Fugleren’den aldığı bir burs ile Kıbrıs’ta öğretmenlik okuyup ve 1979 yılında Danimarka’ya taşınmış. Geçmişi ile bildiği tek şey anneannesinden aktarılanlar. Anneannesi Adıyamanlı olduğunu, ve aile içinde Soykırımdan kurtulan tek kişi olduğunu ve Lübnan’a taşındığını anlatmış torununa. Malakian bugünlerde eşiyle hâla Danimarka’da yaşıyor, akrabaları ise çeşitli ülkelere savrulmuş. Malakian ile ettiğimiz kisa ama samimi sohbette, eşininde tastiklediği tek cümlesi: ”Ben siyaset konuşmak istemiyorum, Danimarka’da çok Türk var yanlış anlamasınlar, sorun istemiyorum, sadece Maria Jacobsen’le ilgili olan hikayemi anlattım, ben siyasetten anlamam” oldu.
Ortada Maria Jacobsen, Sağda Elizabeth Malakian ve solda anne Malakian. Foto: Şahsi, Fuglereden’de çekilmiş.
Kilisenin lobisinde oturup sohbet eden yaşça büyük Danimarkalı iki kadın görüyorum ve merakla sohbetlerine dahil oluyorum, ”Danimarkalılar olarak size bu kadar uzak olan bir mesele sizin için ne ifade ediyor? Nedir ilginizin motivasyonu?” diye soruyorum onlara. Birgit Fleckner ismindeki kadın ilk kendini tanıtıyor, geçen sene Ermenistan’a tatile gitmiş ve çok etkilenmiş tarihinden ama özellikle de Karen Jeppe ve Maria Jacobsen’in hikayesi onu sürüklemiş. Yanındaki kadın Britta Joensen de ’Karen Jeppe ve Maria Jacobsen’i koruma komitesinin üyesiymiş, ”biz bir grup gönüllü olarak Jacobsen’in günlüğünün tamamını temize çekme projesine başladık, henüz bitiremedik ama bitiminde ya bir kitap ya da CD halinde kamuoyuna sunulacaktır, günlügün orjinali de Yerevan Milli Müzesine takdim edilecektir.” Fleckner ekliyor ”kendi el yazısı oldugu için bazı kısımları okumakta epey zorlanıyoruz, özellikle de Soykırımın gerçekleştiği günlerde Jacobsen’in yazı şeklinin çok değiştiğini görüyoruz, çok belli oluyor stres altında ve hızlı bir şekilde aktarmak zorunda olduğu, bu da beni cok duygulandırdı. Bir de her gün öleceğini saniyor o trajik günlerde.” Joensen devam ediyor ”Soykırıma kadar günlükte günlük konulardan bahsediyor, sonrasında ise Soykırımdan başka birşeyden bahsetmiyor günlüğünde.” Onlara günlükte en çok hangi anlatımdan etkilendiklerini soruyorum, Joensen: ”ah okadar çok ki, ama en kan dondurucu olaylardan biri, Ermenilerin üst üste koyulup kafalarının balta ile bir vuruşta koparılması, bazen balta yeterince derine girmezse alta kalanların ölü rolü yaparak kurtulma şansı oluyormuş, bunlardan bazıları enselerindeki yaraları ile Jacobsen’e sığınmış.”, Fleckner: ”bir de annelerinin çocuklarını katliamdan kurtarmak için kendi elleri ile derelere atmaları çok çok acı.”
Fuglereden’de Ermeni yetim çocukları, ön sırada (orta sağ) Maria Jacobsen kollarında çocuklar ile.
Yine resepsiyonda 70 yaşlarında Mary Koshkerian ile tanışıyorum, kendisi Irak Ermenilerinden ve Irak Savaşı sonrası eşi Stefan Stefanian ve çocukları ile Danimarka’ya göçmek zorunda kalıyor. Şöyle anlatıyor: ”Benim dedem Soykırımda hayatını kaybetmiş, babam Irak’a geldiğinde sadece 4 yaşında bir yetimmiş. Bugün ablalarımdan biri Canada’da öbürü Avustralya’da yaşıyor, kardeşim Amerika’da, aslında bu da Soykırımın başka bir versiyonu, kopuş ve dagılma, bu da bizi öldürüyor. Bin yıl geçse bile unutamayız bu acıyı, affetmeyız, tâ ki failleri inkar etmekten vazgeçerse, çünkü o zaman ölülerimizin ruhu rahatlayacaktır.”
Resepsiyonda o kadar çok kişiyle sohbet ettim ki hepsini teker teker dahil edeyemiyeceğim ne yazık ki. Bunların bazıları çok rahat bir şekilde anlatırken hikayeleri, bazıları isimlerini vermekten çekindi. Bazıları ile İngilizce, bazıları ile Danimarkaca ve bir kaç tanesiyle Türkçe gerçekleştirdim röportajlarimi. Aslında bu da Soykırımın sebep olduğu göçün belki de en bariz portresi. Kimisinin kökleri Adiyaman’a, Erzurum’a, Istanbul’a ve Kilis’e dayanıyor, kimi ise öğrenemeden kaybetmiş yakınlarını. Onlar uzaktaki yakınlarımız.
”Türkiye hangi konuda güçlü?”
Şam piskoposu Armash Nalbandian Halep’li olmasına rağmen çok iyi Türkçe konuşuyor ve bana verdiği röportaji özellikle Türkçe yapmayı tercih etti, konu siyasileşince ingilizceye geçti. Nalbandian’ın süreklilikle vurguladığı konu, Ermeni Soykırımın kabullenmesinin yeterli olmadığı, bunun hem resmiyete kavuşması hem de şiddetle kınanması gerektiğini söylüyor, yeni katliamları önlemek için. Türkiye cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’in son günlerde soykırım ile yaptığı açıklamaları ise Nalbandian şöyle yorumluyor: ”Tarihcilere bırakacak bir yanı kalmadı artık bu meselenin, tarihçiler söyleyeceklerini fazlasıyla söyledi. Bu konuda oyun kelimerine gerek yok, Ermeni Soykırımı bir insanlık suçudur, bir millet topraklarından ve köklerinden koparıldı, evleri, ibadethaneleri yakıldı yıkıldı, soykırımdır bu! Şunu anlamaları gerekir, soykırımı kabullenmeyi sadece Ermenilere borçlu değiller, kendi halklarına da bunu borçlular, vermeliler ki özgürleşsin ve vicdan azabından kurtulsunlar. Türkiye güçlü bir ülke olduklarını kastediyor günümüzde, hangi konu da güçlü? Coğrafik açıdan mı? Askeri olarak mı? Evet bu konuda güçlüler. Peki ya ahlâki olarak? Mütareke konusunda Türkiye ahlaki değil, ve buna çok ihtiyacı var. Türkiye eğer ki demokrasi, eşitlik ve özgürlük istiyorsa, önce yakın tarihindeki bu kara sayfayı temizlemesi gerekir.”
Şam piskoposu Armash Nalbandian
Jacobsen ve Jeppe’nin foto arşivinden bazı fotoğrafları bu linkte görebilirsiniz:
Kopenhag Belediyesi’nin Ermeni Soykırımı’nın 100. Yılını anmak adına onayladığı anıt, Danimarka’daki Türkiye Büyükelçiliği’ni fena halde kızdırdı. Sorunun kaynağı, ‘Ermeni Soykırımı’ adını taşıyacak olan anıtın Danimarka’nın en gözde meydanlarından birinde sergilenecek olması..
Ermeni Soykırımın 100. yılında, soykırımın başlangıcı kabul edilen 24 Nisan’a sekiz gün kala, Danimarka gündemine bomba gibi düşen haberin konusu soykırımın ta kendisi. Kopenhag Belediyesi, Ermeni Soykırımının 100. yılını anmak adına, Kultorvet Meydanı’nda Mayıs ayında 10 gün boyunca sergilenecekbir heykel dikme kararı aldı.
’The Draem’ (Danish Remembrance Armenian Empathy Messenger) ismindeki heykelin formu da ilgi çekti. Ancak dokuz metre uzunluğunda, karanlıkta ışıldayan ve etrafında yüzlerce çiçek barındıracak olan heykeli tartışma konusu yapan şekli veya boyutu değil. Heykelin varlığı ve adı şimdiden bazı kesimleri kızdırmış görünüyor. Kopenhag’daki Türkiye Büyükelçiliği, ‘Politiken’ Gazetesine verdiği demeçte tepkilerini şöyle ifade ediyor: “Ahlaken ve hukuki olarak savunulamaz birşey! Kopenhag’ın en önemli meydanlarından birinde sergilenecek olan bir heykelin 1915 olaylarını ‘soykırım’ olarak adlandırılmasına son derece tepkiliyiz.”
Kopenhag’da sergilenecek olan anıtın projesi Amerikan-Ermeni ortaklığında kurulan bir stüdyoya, Invivia’ye ait. Heykelin mimarı Alan Sayegh, anıtın soykırım ile ilgili toplumsal hafızayı ve empatiyi sembolize ettiğini ve bir saygı duruşu olduğunu söylüyor.
Mayıs ayında sergilenecek olan anıt yarattığı tartışma Danimarkalı siyasetçilerden de tepki almaya başladı. Danimarka Milliyetçi Partisi’nden Carl Christian Ebbesen konuyla ilgili “Türkiye bu konuya, bizim Kopenhag’daki faaliyetlerimize, ifade ve sanat özgürlüğümüze kesinlikle karişamaz” dedi. Farklı siyasi parti mensupları da Ebbesen’i destekleyen ifadelerde bulundu.
Türkiye Büyükelçiliği’nin ilk tepkisi değil
Türkiye Büyükelçiliği’nin çıkışının Danimarka kamuoyunu şaşırtmadığı da konuşulanlar arasında. 2012 yılının sonlarına doğru Kopenhag Kraliyet Kütüphanesi, Türkiye ve Danimarka arasında diplomatik krize sebep olmuştu. Kütüphanenin ev sahipliği yaptığı ’Fotoğraflarla Ermeni Soykırımı’ isimli sergisi sebebi ile çıkan kriz benzer söylemler kullanan büyükelçilik dolayısıyla gerilim yaratmıştı. O dönem Türkiye Büyükelçiliği’nin ’Soykırım’ sözcüğüne ve sergiye yoğun ısrarları sonucunda, kütüphane Türkiye’ye alternatif bir sergi izni çıkarmıştı ve Türkiye Büyükelçiliği ’Sözde Ermeni Soykırımı’ ismi altında aynı kütüphanede sergi açmıştı.
Türkiye Büyükelçiliği’nin dikkatleri üzerine çeken bu davranışına o dönemki Danimarka Milliyetçi Parti’sinin dışişleri basın sözcüsü Søren Espersen ” Bu Nazilerin Holocaust ile ilgili bir sergi açması kadar saçma birşey” diyerek tepki vermişti. 2012 yılındaki bu olay sonrasında basın ve ifade özgürlüğü konusunda Türkiye Büyükelçiliği’nin kusurları basında yer almış ve sergiye çok yoğun bir ilgi gözlenmiş, katılımcı sayısının artması Danimarka halkının politik cevabı olarak yorumlanmıştı.
Ermeni Soykırımı Danimarkalıları neden ilgilendiriyor?
Uluslararası alanda akademisyenler, araştırmacılar ve tarihçilerce birlikte birçok ülkede soykırım olarak tanımlanan 1915 olayları, Danimarka’da henüz resmen soykırım olarak kabul edilmiyor. Fakat Danimarka’nın Eğitim Bakanlığı tarafından, eğitim amaçlı kurulan http://www.folkedrab.dk (‘Folkedrab’: Dancada soykırım) internet sitesinde Ermeni Soykırımı da yer almakta. Sitede yer alan soykırımlar arasında Srebrenica, Halepçe, Rwanda ve Holocaust da bulunuyor.
Danimarka’nın Dışişleri bakanı Martin Lidegaard anıt krizi ile ilgili yorum yapmak istememiş, fakat Danimarka basınına email ile şunları yazmış: “Danimarka Hükümeti 1915 olaylarının trajik boyutunu gizlemiyor, fakat resmi olarak ‘soykırım’ diye tanımlamamıştır. Fikrimiz şudur ki, bunu tarihçilere bırakmalıyız.”
Danimarka’da Ermeni Soykırımı ile ilgili önemli bir akademik çalışma yapan tarihçi Matthias Bjørnlund, 2013’te çıkan ‘Ermeni Soykırımı – Baştan Sona’ kitabında arşivlerle ve belgelerle 1915 olaylarının Soykırım olduğunu sergiliyor. Kitaptaki iddiaları dayandırdığı son derece önemli belgelerin bazıları, soykırım sırasında Harput ve Urfa’da bulunan Danimarkalı kadın misyonerler Karen Jeppe ve Maria Jacobsen’in yazdığı mektuplar ve günlükler. Bu belgelerin sonradan 1915 olaylarının Soykırım olarak tanımlanmasında önemli bir rolü olmuştur, zira Ermenilerin sistematize ve barbarca katledilmeleri tüm korkunç detayları ile anlatılmaktadır.
“1915’te Ermenilerin yasadiklarini tanimlayabilecek tek dogru kelime ‘Soykırım’dır”
Agos’a konuşan Bjørnlund şöyle diyor: “Ben böyle bir anıtın sergilenmesini önemli buluyorum, özellikle de anıt Ermeni Soykırımın bizim tarihimizin de bir parçası olduğuna dikkat çekebilirse. Ermeni Soykırımı yanlızca bir Türkiye-Ermenistan sorunu değildir, bir çok aktörü vardır, mesela hem 1915’den önce ve sonrasında binlerce ermeniyi kıyımdan kurtaran Danimarkalı misyoner kadınlar gibi. Mağdurları anmak ve şereflendirmek bizim görevimizdir. Yani anıt konuya ilgi çekiyor, tıpkı Papa’nın Ermeni Soykırıma yaptığı yorum gibi, türk çevrelerden belli kesimlerin tepkileri ise bu ilgiyi her seferinde daha çok arttırıyor.”
Bjørnlund Danimarkanın Dışişleri bakanı Lidegaard’ın 1915 olaylarının Danimarka’da soykırım olarak resmiyete geçmediği yorumunu sorunlu buluyor. Bjørnlund’a göre Lidegaard Danimarka’nın Türkiye ile dialoglarının zedelenmesinden kaçındığı icin böyle bir yorum yapma gereği duydu, “fakat dialoğu zedelemektense bence tam aksine Soykırım konusunda anca baskı yaparak etkileyebiliriz Türkiye’nin Soykırım inkarını”
“Sorumlusu Türkiye Cumhuriyeti ya da değil, ama ‘Soykırım’ kesinlikle tek doğru tarihi-hukuki terimdir 1915 olayları ile ilgili”, diyen tarihçi Bjørnlund’a göre, Danimarka’nın Soykırımı tanımasından daha önemli olan Türkiye’nin bu sorumluluğu yüklenmesi, çünkü Türkiye’nin inkar politikaları bu alanda çalışan tarihçileri de siyasi bir kavgaya çekiyor. “Türkiye’nin inkar konusundaki ısrarcı tutumu, ülkenin otoriter ve baskıcı geneleğinin devamını pekiştirir sadece.” Tam da bu yüzden Danimarka gibi ülkelerin bu konuda ısrarı önemli, diyor Bjørnlund.
Bjørnlund son olarak şunları söylüyor: “Türkiye’nin tehditlerine boyun eğmemeliyiz.”
Danimarkalı tarihçi Matthias Bjørnlund’un bir sonraki projesi Prof. Dr. Taner Akçam ile Ermeni Soykırım üzerine bir kitap çikarmak. Kitapta yukarıda bahsi geçen Danimarkalı kaynaklar da dahil olacak.
Not: Bu yazi 16. nisan 2015 tarihinde AGOS Gazetesinde yayinlanmistir.
I torsdags kunne Tyrkiets jødiske samfund fejre åbningen af Den Store Edirne synagoge (på hebraisk ’Kal Kadosh ha Gadol’ og tyrkisk ‘Edirne Büyük Sinagoğu’), som har stået i forfald siden 1968. Synagogen var bygget i 1906 med befaling fra daværende Sultan Abdülhamid II, af den franske arkitekt France Depré. Synagogens restoration blev foretaget af Generaldirektoratet for Fonde med støtte fra Det Jødiske Trossamfund i Tyrkiet. Restorationerne har omfattet et område på i alt 2746 km2 og er foregået I tæt samarbejde med Det Jødiske Trossamfund I Tyrkiet.
Ifølge flere kilder er Den Store Edirne Synagoge Europas største og et af verdens største synagoger. Åbningen blev fejret af 800 safardiske jøder, der var kommet fra Istanbul, som rummer de fleste tyrkiske jøder i landet. Busserne der transporterede det jødiske samfund, var stærkt bevogtede af politi-konvojer. Også synagogen var bemandet med vagter og sikkerhedsstyrker, gaden hvor synagogen ligger var lukket for uvedkommende. Der var en mindre demonstration ved den lokale avis, som var skuffede over at de ikke fik akkreditering til åbningen af synagogen.
Synagogen var i rampelyset i november 2014, da Edirnes guvernør Dursun Şahin – der er kendt for sine skæve og konservative holdninger – udtalte at han omgiveligt ville stoppe restorationen og forhindre åbningen af synagogen, i øvrigt ville den ifølge ham ikke blive brugt som et synagoge men derimod et museum. Han begrundede sin udtalelse med episoden hvor Israelske styrker stormede Al-Aqsa moskeen i starten af november. Şahins trussel om at stoppe restorationen af synagogen, som var nået afslutningen, vakte stor opsigt blandt landets jødiske kredse, men også hos demokratiske borgere af Tyrkiet. At en af Tyrkiets største byers guvernører stiller landets jødiske borger til ansvar for hændelserne i Israel-Palæstina konflikten, er i en Tyrkisk kontekst aldeles farlig, idet der siden starten af 1900’tallet har været en antisemitisk kreds blandt kemalister og nationalister. Denne antisemitisme resulterede blandt andet i at tusindvis af jøder i 1934 blev tvangsforflyttet fra deres hjem i Edirne og andre byer i Thrakien-regionen. Det er i øvrigt langtfra første gang at vi bevidner angreb mod jødiske ejendomme i Tyrkiet parallelt med at den Israelske stat undertrykker palæstinensere. Eksempelvis den 27. Januar i 1988 stormede en gruppe unge Den Store Edirne Synagoge, og ødelagde alt hvad de kunne få øje på, med sig tog de bronzelysestager, sølv, tæpper mm. Det skete som en reaktion mod en nyhedsudsendelse hvor nogle israelske soldater med stenblokke brækkede armen på en palæstinensisk dreng.
Edirne var engang centrum for sefardiske jøder
Byen Edirne er det nordvestligste punkt man kommer i Tyrkiet. Ifølge forskeren Rıfat Bali – der selv har sefardisk baggrund – tyder historiske arkiver på at de første jøder kom til Edirne området allerede omkring år 389 da Theodisius I regerede det byzantinske imperium. Den største tilstrøm af jøder til Edirne var dog fra Spanien som følge af El-Hamra dekreten i 1492, der udviste og drev de ladino-talende sefardiske jøder til centre som Thessaloniki og Istanbul. Edirne var på lige fod med disse centre, og faktisk kunne Edirne op til 1900’tallet konkurrere med Istanbul hvad angår sine jødiske skoler, biblioteker, synagoger, videns centre mm. Op til 1905 var der ifølge Bali 13 synagoger i Edirne og et jødisk indbyggertal på 17.000. I 1905 var der et stort brand i Edirne, der tog 1500 huse og flere synagoger med sig i kulgraven. Det var derfor at den daværende Sultan Abdülhamid II startede opførelsen af én stor synagoge i stedet for de afbrændte synagoger. Den Store Edirne synagoge var efter opførelsen aktivt brugt af det store jødiske samfund der holdt til i Edirne.
Kemalismens tyrkifiseringsprocesser pressede atter jøderne på flugt
Da den tyrkiske republik blev grundlagt på Osmannerrigets ruiner i 1923, var lederen og statsminister Atatürks vigtigste dagsorden og vision, at samle landets borgere under én nation, ét sprog, ét flag og ét folk. Ifølge Atatürk og kemalisterne var en af grundende til Osmannerrigets fald de interne stride og separatistiske oprør for autonomi. Inden republikkens grundlæggelse havde de osmanniske pashaer i samarbejde med det der senere blev Atatürk’s CHP (Det Republikanske Folkeparti) begået et af vor tids mest barbariske folkemord mod armenierne. Alt hvad der hed selvstyre og oprør, var potentielle trusler for Tyrkiets hegemoni. Der var derfor ikke plads til multikulturalisme og diversitet, man måtte samle stumperne af det der kom til at hedde Tyrkiet, under en fælles national følelse og en etnisk fællesnævner: tyrk! En stærk assimileringsproces skulle bane vejen for ønsket om autonomi indenfor Tyrkiet, men religiøs radikalisme var også uønsket i Atatürks Tyrkiet.
En af de første tiltag var udskiftningen af det arabiske alfabet med det latinske, som også indebar at samtlige persiske, arabiske og kurdiske gloser blev erstattet med nye tyrkiske. Samtlige navne og egenavne der ikke var tyrkiske, blev erstattet med tyrkiske navne. I 1928 startede den kemalistiske regering en sprogkampagne der hed ”Borger, tal tyrkisk!” (på tyrkisk “Vatandaşö türkçe konuş”). Kampagnen var en lussing på samtlige minoriteter (jøder, armeniere, kurdere, laz’er, romaer, assyrere mm.) der modtog høje straffe hvis de blev pågrebet i at tale fremmedsprog. De mange sefardiske jøder i Thrakien var både trofaste til religion og sprog, mange af dem var også økonomisk svage. En ting var at de skulle vænne sig til et nyt alfabet, de skulle også vænne sig til at omgås rent tyrkisk i deres dagligdag. Selvom kampagnen gjaldt i hele landet, så mærkedes den stærkest i små lokalsamfund. I Edirne gik det voldeligt til, da lokale tyrkere direkte truede deres jødiske naboer med at ’gøre det af med dem’ hvis ikke de fulgte sprogkravet. Selv de lokale imamer brugte deres fredags-prædikener på at understrege nødvendigheden af at glemme modersmål og kun bruge tyrkisk. Kampagnen tvang adskillige jøder på flugt til storbyerne, således at de kunne infiltrere sig i store mængder og dermed ’skjule’ deres identitet, for i Thrakien boede jøderne samlet i bestemte områder, og var derfor i risiko for at blive udsat for kontrol, pengebøderne havde de slet ikke råd til. Dette var den første bølge af flugt væk fra Thrakien og Edirne.
Den næste bølge kom i 1942 med den såkaldte ’ejendomsskat’ (på tyrkisk ’Varlık Vergisi’), som var rettet mod velfungerende/rige borgere. Begrundelsen for skatten var, at den skulle financiere landets forsvar i tilfælde af en eventuel deltagelse i 2. Verdenskrig. Adskillige daværende politikere har senere indrømmet, at skatten var rettet mod landets ikke-muslimske borgere, der dermed fik frataget deres økonomisk styrke og indflydelse på landets interne forhold. Det er helt absurde tal såsom 232% for armeniere, 179% for jøder, 156% for grækere og 4,9% for muslimer. Ejendommensskatten tvang samtlige familier der var ramt af den, til at sælge af af forretninger, huse, biler mm. Tallene viser en kraftig stigning på selvmord ved de pårørende ikke-muslimer. Ejendomsskatten forårsagede endnu en bølge af flugt, både fra provinserne i Thrakien og fra storbyer som Istanbul, Edirne, Ankara og Izmir til andre lande.
Trakien-Pogromen 1934
Ved synagogens åbning i torsdags havde Edirne Kommune hængt et kæmpe banner op på rådhuset med teksten ”Gamle naboer, velkommen hjem.” Ja sandt at de var gamle naboer, men om de nogensinde kan betegne Edirne som ’hjem’ igen er tvivlsomt, for dengang Edirne var ’hjem’ for dem, blev de plyndret, voltaget, myrdet og forfulgt.
Den sidste men kraftigste bølge af flugt for det jødiske samfund i Tyrkiet var nemlig i 1934, hvor samtlige jødiske områder og landsbyer systematisk blev udsat for et pogrom af lokalsamfundet. Thrakien-pogromen (på tyrkisk ’Trakya Olayları’) har længe været et omstridt emne i det moderne Tyrkiets historie. I dag er der adskillige akademikere der har fremlagt, at pogromen var systematisk planlagt af regeringens forskellige enheder i lokalområderne. Pogromen lå også i en periode hvor adskillige nationalistiske tidsskrifter og satire-blade havde en stærk antisemitisk retorik, direkte inspireret af nazisterne i Tyskland (se Nihal Atsız og Cevat Rıfat Atılgan for deres antisemitiske propaganda). Det var imellem 21.juni – 4. juli at jødiske forretninger og huse blev hærget ved grupper af tyrkiske mænd, der var samlet fra omkringliggende landsbyer og byer. Al ejendom og værdigenstande blev plyndret for øjnene af sine jødiske ejere, piger og kvinder blev voldtaget og flere jødiske mænd blev myrdede. Der var ingen vej tilbage for de Thrakiske jøder, om de så var modige nok til at blive, så havde de mistet alt hvad de havde. Mens nogle familier flygtede til Izmir og Istanbul, var der mange familier der flygtede til andre lande, heriblandt Israel.
Fra at rumme 28.000 jødiske indbyggere i 1914, var der i 1927 6.098, i 1943 2.000, i 1960 438, i 1977 72 og i 1998 boede der kun tre jøder i Edirne (kilde Rifat Bali). Ifølge det jødisk-tyrkiske ugeblad Şalom, bor der til dags dato kun én jøde i Edirne. De 800 jøder der var med fra Istanbul til åbningen af synagogen er alle børn og børnebørn til de forældre der med nød og næppe nåede at flygte med livet i behold. De har alle direkte eller indirekte været vidner til de grusomheder som statsskabt had kan skabe.
AKP og ”Det nye Tyrkiet”
Vicepræmierminister Bülent Arınç der var med til åbningen af Den Store Edirne Synagoge, sagde her til pressen, at jøderne er uadskillelige elementer af Tyrkiet uanset om landet har problemer i sit forhold til Israel, og at det derfor er en ære for AKP at medvirke til genlivelsen af Den Store Edirne Synagoge. Arınç benyttede også lejligheden til at invitere jøder til Tyrkiet: “hvis i har lyst til at leve i Tyrkiet, så skal i vide at 78 millioner står klar til at omfavne jer”. Arınçs retorik afspejler intet mindre end et større projekt og vision af den nuværende AKP-regeringen. Det er visionen eller drømmen om at genoplive den osmanniske romantik og multukulturalisme som blev et med jorden efter Atatürks grundlæggelse af den Tyrkiske republik. AKP regeringen er sågar også de eneste der har formået at skabe en god dialog med landets ikke-muslimske mindretal. De seneste år har der været en række tiltag mod ikke-muslimske borgere af Tyrkiet, der har givet håb for landets ellers fjendtlige indstilling mod disse. Sidste år fik de assyriske kristne adskillige ejendomme tilbage, som staten havde ‘taget’ fra dem, de har også fået tilladelse til at undervise deres børn i modersmål på egne privatskoler. I år blev den armenske journalist Etyen Mahçupyan politisk rådgiver for statsminister Davutoğlu. Det er første gang nogensinde i tyrkisk moderne historie, at en armenier og ikke-muslim kommer så tæt på regeringsapperatet. Det er også samme regeringen som siden 2002 har ført den såkaldte ’fredsproces’ med det prokurdiske parti HDP som er den legitime arm af guerillabevægelsen PKK. Men alt er naturligvis ikke så lyserødt som jeg måske får det til at lyde foroven. Der bliver stadig dagligt begået hate-crimes imod jøder, armeniere og kurdere alle steder, især på sociale medier. Vi kan til tider hører præsident Erdogan bruge problematiske betegnelser når han omtaler landets minoriteter, som både støder og krænker disse i forvejen sårbare grupper. Ikke mindst så vi det i episoden med Edirnes guvernør Şahin, der uden tøven fandt sig selv i at true det jødiske samfund pga. udviklingerne i Israel.
I en tid hvor der stadig er grundlæggende demokratiske problemer med landets minoriteter, mener jeg at det ville vægte mere at starte med at anerkende det armenske folkemord i 1915 og Thrakien-pogromen i 1934. Hvis vi ser på eksempler fra idag, så har den kontroversielle sag om mordet på armensk-tyrkiske journalist Hrant Dink endnu ikke fået en retfærdig rettergang, hvor statslige embedsmænd og politichefer tydeligvis var involverede. Det er i sig selv smukt at synagogen i Edirne i dag lever igen, prægtigere end nogensinde, spørgsmålet er hvordan den vil blive brugt af de, ja ingen tilbageværende jøder i byen? Åbningen var festlig og med massiv deltagelse fra Istanbul, som desværre lige ligger knap 270 km fra Edirne. Er tiltag som disse nok til at vinde tilliden tilbage fra minoriteter som er blevet fremmedgjort i årtier?
Anbefaling af litteratur til interesserede:
Özkırımlı, Umut, and Spyros A. Sofos, Tormented by history, (Columbia University Press, 2008)
Turkish jews in contemporary Turkey, Libra Kitap, Istanbul 2005
Bali, Rifat N. – Trakya Olaylari 1934 – Libra Kitap 2012
Elif nenem ve Ilyas dedem evlerinin merdivenlerinde
Bazılarınız belki bilmiyor, anlatayım. Yaklaşık üç haftadır Cihanbeyli’deyim, annemin ve babamın doğup büyüdüğü, oyun oynadığı ve bugünlerde hasretliğini çektiği köylerde ve evlerdeyim. Gelmemin en baskın sebebi yüksek lisans/Master tezim. Tez konum bu yörede yaşayan Kürtçe ağıt geleneğini, daha doğrusu bu geleneği yıllardır merak ettiğim ve yakından tanımak ve anlatmak istediğim için bu konuda bir akademik belirleyici tezimi yazmak istedim. Bu sayede aslında yoğun bir yolculuk başladı benim için. Şu an tam dört haftadır Cihanbeyli ve babamın köyü Qulto (Sağlıkköyü) arasında gelip gidiyorum. Çoğunuz iyi bilirsiniz buraları çünkü civar köylerdensiniz, ve inanın Şubat ayında buralar okadar gri, soğuk ve heyecansız ki, yaz aylarındaki o renklilikten eser yok. Yine de bu halini de yaşayın derim. Sobanın başında sıcacık kaçak çayı yudumlamak, her kapı aralandığında anında içeri sızan o buz gibi havayı hissedip titremek ve en kötüsü de (affedersiniz) o buz gibi lavabolara gitmek zorunda kalmak da bi ayrı hani. En azından Danimarka’daki sıcak yuvamla kıyaslı gayet eksantrik.
Gel gelelim ki bugünlerde çok şanslı hissediyorum kendimi, çünkü iki dedem de yaşıyor ve her ikisi de kaybolmak üzere olan bir neslin belki de son yasayanları. Bugün size biraz Ilyas dedemden (annemin babası) bahsetmek istiyorum. Aslında bahsetmekten ziyade dedemi yazmak istiyorum ki ilerde, o artık olmadığı zaman anlatabileyim ve ona dair kaybolmayacak anılarım olsun. Çünkü dedem Konya yöresinde yaşayan Kürt halkını yansıtan bir kitap, bir parça tarih gibi. Onun dünyası renkli olduğu kadar şeffaf.
Cihanbeyli’nin avukat Ilyas’ıdır dedem
Dedem İlyas Karabulut 81 yaşında ve 1934 Yapalı/Qamaro köyü-Cihanbeyli doğumlu. Üçüncü sınıfa kadar okumuş, daha sonra dışardan ortaokul diploması almış. Çocukken sadece Kürtçe konuşuyordu, fakat babası da Türkçeye hakim olduğu için çok çabuk öğreniyor. 1956 da bir memurluk sınavına giriyor Konya Adliyesinde, sınavı 2. olarak kazanır ve Cihanbeyli Savcı Katipliğine atanır. Cihanbeyli’de o dönem sadece iki tane araba varmış, ve bunlardan biriyle dedemler keşfe gidermiş, şahıstan kiralayarak. Yerel halk at arabaları, eşek, deve (dedem küçükken mesela develeri varmış ve hatta develer kurban olarak kesilir ve yenirmiş eskiden, tadı kuzudan da güzel der dedem) ve katırlarla ulaşım sağlarmış. Memurluk süresince civar köylere keşfe gidiyorlar, bir tarla veya davar kavgası olduğu zaman dedem gönderilirmiş bir savcı ve hakim eşliğinde ve tutanak tutarmış. Dedem hem Türkçe hem de Kürtçe bildiğinden tercüman da oluyormuş halk ve hakimler arasında. Çok da keyifli hikayeleri var bununla ilgili. Mesela bir keresinde iki Taşpınarlı çoban arasında bir kavga çıkmış. Hakim sormuş olay nasıl oldu diye, çobanın biri aradaki mesafeyi anlatmak için ”hakim bey eşek senin kadardı, köpek de benim kadardı, değnekle vurdu kafasını kırdı” demiş, hakimin yüz ifadesini düşünün artık.
Dedemin minik ofisi – kardan dolayı kapalı
Dönem dönem Cihanbeyli’de avukat bulunmayınca, diploması olmadığı halde İlyas dedemi avukat olarak kullanırlarmış. Çarşıda da Deli Battal diye biri varmış, dedemi her gördüğünde ’avukat İlyaaaas’ diye bağırırmış, böylece dedemin lakabı avukat İlyas olarak kalmış. Hatta hala dedeme gelip davalarla ilgili yardım istermiş genç avukatlar. 1966’da devlet tarla tapuları dağıtmış, memurlara verilmiyormuş, dedem istifa etmiş ve kendisine tarla almış. 67’de de serbest muhasebeciliğe başlamış 1987’ye kadar. Bu dönem Türkiye’ye bilgisayar gelince oğullarına bırakıyor muhasebeciliği ve arzuhalci (modern Türkçede hal/dert dinleyip yazıya döken demek) olarak devam ediyor yoluna. Muhasebeciliği bırakmasının tek sebebi ise daktilosu. Dedem hala çalışır arzuhalci olarak, ve daktilosundan vazgeçmez, belki de hala daktilo ile çalışan tek kişidir. ”Bilgisayarı beceremedim, daktilomdan memnunum” diyor. Arzuhalci dedem, kamu ve devlet kuruluşlarına halk adına dilekçeler ve itirazlar yazıyor, bunun için tabi çok resmi bir Türkçeye hakim olması gerekiyor, öyledir de. Yani çevre kürt köylerinden gelen, okuma yazma bilmeyen kesim dedemin ekmeğini sağlıyor. Arzuhalcilikten kazandığı az gelir, aylık Marlboro masrafını karşılamaya yetiyor. Emeklilik maaşı ise evin diğer giderlerine. Velhasıl 35+ yaşında olan her Cihanbeylili, özellikle Kürt köylerinde yaşayan ve hatta Avrupa’ya göç etmiş kesimin tamamı dedemi tanır ve müthiş bir saygı beslerler avukat İlyas Karabulut’a.
Cigaramın dumanı..
Dedem son derece dinine bağlı, namazında niyazında, belki de tanıdığım en dürüst müslümandır. Hatta Hac yapmış yani Hacı’dır dedem, ama hani o sıkıcı ciddi hacılar olur ya, gülümsemekten bile korkan, dedem hiç öyle değil, dünyanın en neşeli hacısı o. Bazen de namaz vakti beklediğinden çabuk gelince o anlatmaktan bıkmadığı hikayeyi anlatır: ”Xalikan’lının (Gölyazı) biri Avrupa’da işçiymiş, bir gün yine köydeki babasını aramış, telefonda konuşurlarken köyde okunan ezanın sesi gelmiş, ”maşallah baba ezan sesi geliyor” demiş oğlan, babası da ”hiç sorma oğlum, biz her gün bu çilenin içindeyiz” demiş”, der ve namaza oturur.
Dedemin ikinci eşi ve benim nenem Elif, her gün saat 16.00 da ”Haciii” diye sofraya çağırır dedemi. Bazen de ’Haci efendi’ diye çağırır, dedemin anlattığına bakarsak nenem her efendi sözcüğünü kullandığı zaman mutlaka bir şey isteyecektir sonrasında 🙂 Dedemin rutinleri vardır ki, hiç değişmez, değişirse o gece muhtemelen uyku sorunları yaşar. Mesela her gün aynı saatte yenir akşam yemeği. Günde bir paket Marlboro uzun içer, ve en az haftada bir kaç kez tebessümle neneme bakar ve ”bir cigara ver bana, dumana bak dumana, ne ben öldüm kurtuldum, ne sen geldin imana” der. İşe giderken hep başında sekiz köşe kasketi olur. Yemekten sonra çayı demlenir ve akşam namazından sonra başlar çay keyfine. Dedemin çay bardakları da en küçüklerinden olacak, yoksa zevk almıyormuş çaydan. Çayını soğuk içmeyi seviyor, bu yüzden hep iki fincanı bulunur, birini içerken nenem öbür fincana çay doldurur ki içtiği bitene kadar yenisi ideal dereceye ulaşsın (dedemin mütevaziliği bir yana, nenem gerçekten paşa gibi bakıyor ona). Çay keyfinden sonra televizyonlu odaya girer ve haber dinler bir saat kadar. Çok da iyi bir haber takipçisi, olağanüstü bir farkındalığa mevcut. Mesela Erdoğan’ı her gördüğünde çok tatlı söver, pek memnun degil siyasi gelismelerden. Haberlerden sonra artık türkü ve kelam zamanıdır. Uydunun sağladığı yüzlerce amatör ve yerel kanalların arasında dedem mutlaka uzun hava okuyan türkücüleri veya ağıt yakan Kürt dengbêjlerini bulur ve hiç bıkmadan içini çeke çeke dinler. 20-21 arası türk kahvesini içer ve ”kahve dumansız gitmez” cümlesini her seferinde tekrarlar, bir Marlboro daha yakar. 23.00 ise hiç değişmeyen uyku saatidir. Bazen oğulları veya torunları bu süreyi aşınca hep aynı hikayeyi hatırlatır: ”Adamın biri misafirlerine sormuş, siz eve gidince ne yapacaksınız? Diye, ‘yatacağız’ demişler, adamda: siz gidince biz de yatacağız demiş” diye anlatır gülerek. Bir de yine dedemin meşhur bir lafı vardır ”uyku geldi bedene, Allah razı olsun kalkıp gidene”. Ertesi sabah 8.00 da yine kahvaltısını yapar ve minik ofisine gider. Nenemin yaşlılıktan dolayı çok yorulduğu için artık evin alışverişini dedem yapar, iş dönüşü mutlaka markete uğrar. Öğle namazını camide kılar ve 50 basamaklı merdivenli yokuştan evine çıkar. Bu her gün böyle tekrarlanır.
Dedem ve Marlborosu
Bir de öyle hayvan severdir ki dedem, eğer akşam yemeğinde et, tavuk veya artan yemek kalırsa hayatta çöpe atılmaz. Dedem kendi elleriyle götürür ve sokak köpeklerinin artık bildiği bir noktaya bırakır. Mesela bugün Cihanbeyli karla kaplı bembeyaz olduğu için ofisine gitmedi dedem, sabahtan beri pencereden dışarı bakıyor, kırlangıçlarını bekliyor, “bugün niye gelmediler” diyor. Bir kaç gün önce buğday ıslatıp bırakmış onlara hala yememişler, yem çürümüştür korkusuyla gitmiş onları temizlemiş ve yenisini bırakmış. Nenem bunu fark edince bir bağırdı ki dedemi de beni de yerinden zıplattı: ”çima hîzmeta cucko dikin!” Soğuk havaya aldırmadan çıkıp çıkıp bakıyor yemlerin azalıp azalmadığına.
Dedemin dengbêjleri ve katırlı ’kılamcı’ Ali
Dedemin hiç değişmeyen rutinlerinden biri de radyosuna bağlılığıdır. Hep de bulur yerel kürt FM’lerini ve saatlerce dinler ağıtları ve halay havalarını. Haber bültenlerini de en çok radyodan dinlemeyi sever. Radyosunun anteni artık beni değiştir dediği halde tuhaf olsa da çekiyor.
Dedemin 20 senelik radyosu
Dedem bir bürokrat olarak Türkçeyi gündelik kullanmak ve Cihanbeyli ilçesine taşınmak zorunda kaldığı için, çocukları ile de yoğun olarak Türkçe konuşmuştur. Ki o zamanlar Kürtçe konuşmanın faydası yok zararları varmış, bırak Kürtçe konuşmayı, Kürt kimliğiyle öne çıkmak bile başa bin bir bela açarmış Konya gibi milliyetçi ve muhafazakar bir bölgede. Bu yüzden dedemin çocukları da bu asimilasyon psikolojilerine kurban gitmiş ve aslında nesilleri etkilemiş. İlyas dedemin ben dahil, hiçbir çocuğu veya torunu Kürtçeye hakim değildir. Baba tarafım da bu tam tersi, köyde yerleşik oldukları için müdahale görmeksizin Kürtçe sürdürmüşler hayatlarını. Dedem kendi dil mirasını bize bırakamadı ama o müthiş gurur duyar kürt kimliğinden ve Kürt kültüründen. Güneydoğu TV’sini izler en sevdiği dengbêjler Izolli Mehmet ve Ahmet Döre çıktığı zaman. Adıyamanlı dengbêj Ahmet Dörenin Kürtçesi dedeminkine çok yakındır, bir yandan dinler bir yandan da misafirleri varsa onlara ağıtları tercüme eder dedem. Biz, yani Xalko/Gölyazı-Xelikan/Karacadağı-Qamaro/Yapalı’nın (ve bir çok civar köyün) kökleri Adıyaman’a dayanıyormuş. Dedeme göre 100-150 sene önce kıtlık yüzünden göç etmişiz Konya bölgesine. Hatta yolda 10 sene kadar Çukurova’da şansımızı denemişiz, ama orda sinek çokmuş, ve hayvanlarımız yapamamış. Köklerimizi ve tarihimizi hep çok merak ederim ve buna dair somut kanıtlar bulamamama hep kahrederim, fakat Gölyazı ile ilgili sanal alemdeki araştırmalarda da hep Adıyaman geçer, dedem de öyle duymuş kendi babasından. Yani dedem diline ve köklerine çok sadık bir adamdır, bu sonuca Kürtçe uzun havalarına ve ağıtlarına olan sevdasından varıyorum. Bende dedemden almış olmalıyım bu sevdayı ki, çok anlamadığım halde saatlerce dinleyebilirim sesi yanık Kürt dengbêjlerini.
Mesela eskiden, dedem genç iken kürt köylerinde ’cemaatler’ kurulurmuş. Bu cemaatlerde erkekler bir araya gelirmiş ve dengbêjler dinlenirmiş saatlerce. Dedemin hatırladığı bir ’kılamcı’ Ali varmış, taa Van’dan gelirmiş, köy köy gezer ve kılam yani kelam söylermiş. Bir kaç kuruş bırakırmış cemaat buna, yani kılamcı Ali’nin ekmek parasıymış sesi ve kelamları. O cemaatleri görüp yaşamak varmış, ve kim bilir kılamcı Ali acaba nerden biliyordu Konya’nın bozkırına sürülen bu kürtleri, günümüzde hala Konya’da kürt köylerinin varlığını bile bilmeyen okadar Türkiyeli varken? Ayrıca kılamcı sözcüğü de bu yörede yaşayan Kürtlerin Kürtçesinin uğradığı değişimin ufak bir örneği aslında. Kılam Kürtçe bir kelime ve Türkçe karşılığı da aynı kelam veya şarkı/türkü, dedemin eklediği –cı ise türkçe bir ektir, kişiye özellik yükleyen. Dedemin kılamcısı aslında bir kılamdâr (kürtçe anlamıyla: kelam veren), en çok da dengbêj olarak biliriz bunları Kürdistanda. Konya’nın kırık kürtçesinde bu gibi binlerce örnek var, Kürtçe kelimelerin türkçeleştiği ve türkçe fiillerin kürtçeleştiği, belki bir başka yazımda daha uzun değinirim bu konuya. Bu kılamcılar köylerde günlerce ve aylarca hanelerde misafir edilirmiş atlarıyla veya katırlarıyla. Her köy evinin mutlaka bir misafirhanesi bulunurmuş diyor dedem, tıpkı kervan hanlar gibi, hem bir ahırı hem de odası olurmuş uzun yoldan gelen misafirler için. Uzun yol derken mesela komşu köy de uzun yol sayılırmış o zamanlar, arabanın olmadığı zamanlardan bahsediyorum.
Mehmed Uzun dedemi mi anlatıyor?
Başta sizinle paylaştığım üzere tezimle alakalı başladığım bu yolculukta, yöremin kürt kadınlarının yaslarda okuduğu ağıtları yakından tanımaya ve anlamaya çalışıyorum. Bu yolculuğumda beni en çok motive eden ve uzun süredir en zevk alarak okuduğum kitap Mehmed Uzun’un Dengbêjlerim’inde dedemi buldum. Bir paragrafta Uzun babasını ve onunla ilgili anılarını anlatıyor, ama benim için dedemi anlatıyordu. Öyle ki ”yok artık bu kadar benzerlik olmaz” dedim, ve bu çok hoş tesadüfü anneme ve dedeme okudum. İkiside de şaşkınlıkla dinledi dedemi Mehmet Uzun’un satırlarında. Yazımı Uzun’un o paragrafı ile bitirmek istiyorum, tabiiki bu büyük benzerliği anlamak için dedem İlyas Karabulut’u yakından tanımak gerekir. Eğer Yapalılı akrabalarım bu yazımı okursa, bana hak verecekler 🙂 Böylece saygıdeğer kürt yazarımız Mehmet Uzun’u da anmış olduk ve anlamışınızdır ki ’Dengbêjlerim’ kitabını okumanızı şiddetle tavsiye ederim.
Mehmed Uzun – Dengbêjlerim, İthaki Yayınları 2005. Sayfa 34-36:
>> Babam dengbêj değildi ama dengbêjin dengiyle terbiye edilmiş bir insandı (…) Bir de akşamüstleri radyo dinliyordu. O radyo dinleme zamanları çok özeldi, evimizde, çevremizde herkes bunu biliyordu. Akşamüstleri, silahlı askeri inzibatların caddelerde, sokaklarda dolaşmaya başlamasından birkaç saat önce, babam, nerde olursa olsun, mutlaka eve gelir, hemen oturma odasının üst köşesinde kurulu döşekli, minderli yere gider, oturur ve ”radyo dinleme hazırlıklarına” başlardı; köstekli saatini çıkarır, başucuna koyardı. Çıkardığı sigara tabakasından bol miktarda sigara sarar, çakmakla birlikte, küçük bir tepsinin içine yerleştirir, kül tablasıyla birlikte önüne koyardı. O bunları yaparken annem de bir demlik dolusu çayı, şekeri, bardağı, meyve dolu bir tabağı, yine bir tepsi içinde getirir, önüne koyardı (…) Hazırlıkları bittikten sonra yine saatine bakar, sigarasını yakar ve radyoyu dinlemeye başlardı.<<
Mehmed Uzun – Dengbejlerim
Sultan Çoban 